بخش یکم: خواب و رؤیا در نگاه دین و دانش
برای آنکه بدانیم پس از خواب بد چه کنیم، نخست باید بدانیم خواب بد چیست و از کجا میآید. در نگاه اسلامی، خواب تنها یک پدیدهی زیستی نیست؛ بلکه دریچهای است میان دنیای محسوس و عالم معنا. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خواب را بخشی از «نبوت» به شمار آورده و فرموده است: «لَمْ یَبْقَ مِنَ النُّبُوَّةِ إِلَّا الْمُبَشِّرَاتُ»؛ یعنی از نبوت جز مژدهها چیزی باقی نمانده است. وقتی از ایشان پرسیدند مبشرات چیست، فرمودند: «الرُّؤْیَا الصَّالِحَةُ» یعنی همان خواب خوب و راستین. این سخن نشان میدهد که در نظام ارزشی اسلام، خواب خوب، هدیهای الهی و نوعی پیام امیدبخش شمرده شده است. اما همهی خوابها اینگونه نیستند. در حدیث معروفی که در منابع معتبر حدیثی مانند صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده، پیامبر اکرم خوابها را به سه دسته تقسیم کردهاند: «الرُّؤْیَا ثَلَاثٌ: فَبُشْرَى مِنَ اللهِ، وَحَدِیثُ النَّفْسِ، وَتَخْوِیفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ»؛ یعنی خواب یا مژدهای از جانب خداوند است، یا گفتوگوی درونی نفس انسان با خودش، یا ترسانی که از سوی شیطان برانگیخته میشود. این تقسیمبندی، کلید فهم بسیاری از پریشانیهای شبانه است.دستهی نخست، خواب های صادقه
همانها که گاهی به صورت مستقیم یا نمادین، خبری از آینده یا راهنماییای برای زندگی میدهند. نمونهی قرآنی آن، خواب حضرت یوسف (علیه السلام) است که یازده ستاره و خورشید و ماه را در حال سجده بر او دید و سرانجام همان خواب به حقیقت پیوست. این خوابها معمولاً آرامبخشاند و انسان را به امید و توکل دعوت میکنند.دستهی دوم، خوابهای زاییده ی افکار روزانه
اگر روز خود را با نگرانی، خشم، ترس یا خیالپردازیهای پرشور سپری کنیم، طبیعی است که مغز در خواب همین مواد خام را به شکل تصاویری عجیب بازسازی کند. روانشناسان این پدیده را «اثر تداوم روز» مینامند؛ یعنی محتوای خواب، ادامهی ناخودآگاه تجربههای بیداری است. کسی که شبها فیلم ترسناک میبیند یا تا دیروقت دربارهی یک نزاع فکر میکند، نباید از دیدن خواب آشفته شگفتزده شود.دستهی سوم، خوابهای نسبت داده شده به شیطان در اسلام
شیطان که دشمن سرسخت آدمی است و هیچگاه از گمراهکردن او خسته نمیشود، در عالم خواب نیز دست از تلاش برنمیدارد و میکوشد با نمایش تصاویر ترسناک و ناامیدکننده، اندوه و اضطراب را به قلب مؤمن تزریق کند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی فرمودهاند: «الرُّؤْیَا الصَّالِحَةُ مِنَ اللهِ، وَالْحُلْمُ مِنَ الشَّیْطَانِ»؛ خواب نیک از خداوند است و خواب پریشان از شیطان. پس خواب بد در این نگاه، نه یک پیشگویی شوم، بلکه یک جنگ روانی از سوی دشمن است؛ جنگی که با سلاح ذکر و پناه بردن به خدا شکست میخورد. از سوی دیگر، دانش امروز خواب را فرآیندی زیستی و پیچیده میداند که در آن مغز، خاطرات را پردازش، هیجانها را تنظیم و اطلاعات روز را دستهبندی میکند. کابوسها معمولاً در مرحلهی حرکت سریع چشم که به آن «خواب پارادوکسی» میگویند رخ میدهند؛ مرحلهای که مغز تقریباً به اندازهی بیداری فعال است اما بدن در بیحرکتی کامل به سر میبرد. در این مرحله، مرکزهای هیجانی مغز مانند بادامه مغز به شدت فعال میشوند و همین موضوع، زمینهساز بروز خوابهای پرشور و ترسناک است. این دو نگاه، یعنی نگاه دینی و نگاه علمی، نه در برابر هم، بلکه در کنار هم قرار میگیرند؛ یکی به «چرا»ی معنوی خواب بد پاسخ میدهد و دیگری به «چگونه»ی مکانیسم آن. و جالب آنکه هر دو به یک نتیجه میرسند: خواب بد، خبری از آینده نیست و نباید اجازه داد ذهن را مسموم کند.بخش دوم: خواب بد از کجا میآید؟ ریشهها و زمینهها
پیش از آنکه به سراغ دعا برویم، بهتر است ریشههای خواب بد را بشناسیم؛ زیرا درمان درست، همیشه از شناخت علت آغاز میشود. خواب بد، مانند هر پدیدهی روانتنی، معمولاً برآیند چند عامل همزمان است.1. فشارهای روانی روزانه
انسان امروزی با انبوهی از نگرانیها زندگی میکند؛ دغدغهی معیشت، مسئولیتهای شغلی، روابط پیچیدهی انسانی و حتی اخبار ناراحتکنندهای که هر روز از رسانهها میشنود. مغز هنگام خواب، این مواد خام هیجانی را پردازش میکند و اگر حجم آنها بیش از ظرفیت باشد، نتیجهی پردازش به شکل کابوس بیرون میریزد. پژوهشهای روانشناختی نشان دادهاند افرادی که در معرض ضربههای روحی، ترس شدید یا غم بزرگ قرار گرفتهاند، بسیار بیشتر از دیگران خوابهای تکراری و آزاردهنده میبینند.2. عادت های نادرست پیش از خواب
خوردن غذاهای سنگین و چرب در ساعات پایانی شب، مصرف زیاد چای و قهوه و نوشیدنیهای دارای کافئین، تماشای فیلمها و بازیهای ترسناک یا پرهیجان، و حتی مطالعهی اخبار ناراحتکننده درست پیش از خواب، همگی احتمال بروز خواب پریشان را افزایش میدهند. دستگاه گوارش وقتی شبانه مشغول هضم غذای سنگین است، پیامهای گوناگونی به مغز میفرستد و نظم طبیعی خواب را برهم میزند.3. وضعیت جسمانی
تب و بیماری، برخی داروها، کمخوابی مزمن، آپنه خواب یعنی وقفههای تنفسی هنگام خواب، و حتی دمای نامناسب اتاق میتوانند زمینهساز کابوس شوند. زنان باردار نیز به دلیل تغییرهای هورمونی و اضطرابهای طبیعی دوران بارداری، خوابهای پررنگتر و گاه ترسناکتری را تجربه میکنند که معمولاً بیخطر و گذراست.4. بُعد معنوی و حالات درونی
در ادبیات دینی، غفلت از یاد خدا، پناه نیاوردن به او هنگام خواب، و آلوده بودن دل به گناه، زمینه را برای نفوذ وسوسههای شیطانی در عالم خواب فراهم میکند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) توصیه کردهاند که انسان پیش از خواب، وضو بگیرد و با ذکر و دعا بخوابد تا خوابش امن و آرام باشد. این توصیه، هرچند در ظاهر معنوی است، از منظر علمی نیز نتیجهای ملموس دارد؛ زیرا انجام آیینهای آرامبخش پیش از خواب، سطح هیجان را پایین میآورد و ذهن را برای ورود به مرحلهی خواب عمیق آماده میکند.5. تخیل سرکوب شده
گاهی خواب بد، زبان گویای آن بخشهایی از وجود ماست که در بیداری فرصت ابراز نیافتهاند؛ ترسهایی که اعتراف به آنها را شرم میدانیم، خشمهایی که فروخوردهایم و آرزوهایی که به یأس بدل شدهاند. کابوس در این حالت، همچون زنگ خطری است که ذهن ناخودآگاه به صدا درمیآورد تا ما را به بازنگری در زندگی و حل تعارضهای درونی فرا بخواند.نکتهی مهم آنکه خواب بد، در هیچیک از این حالتها یک «خبر قطعی از آینده» نیست. دین اسلام به صراحت ما را از فال بد زدن و بدگمانی به خواب نهی کرده و آموخته است که خواب پریشان، وسیلهای برای اندوهگینکردن مؤمن است؛ نه سند وقوع حادثهای در دنیای بیرون. کسی که این اصل را بپذیرد، نیمی از راه آرامش را پیموده است؛ زیرا نگرانی اصلی او، نه خود خواب، بلکه ترس از تفسیرهای شومی است که از آن میسازد.
بخش سوم: نسخه ی پیامبر برای رهایی از آسیب خواب بد
اکنون به قلب این نوشتار میرسیم؛ آن لحظهای که از خواب بد بیدار شدهایم، قلبمان میتپد و تاریکی اتاق سنگینی میکند. در چنین لحظهای، پیامبر اکرم (ص) برنامهای دقیق و چندمرحلهای به ما آموختهاند که در حدیثهای معتبر ثبت شده است. این برنامه را میتوان «نسخهی پنجگانه» نامید:1. تفل به جانب چپ.
پیامبر فرمودهاند: «فَلْیَبْصُقْ عَنْ یَسَارِهِ ثَلَاثًا»؛ یعنی سه بار به سمت چپ خود تفل کند. «تفل» با آب دهان فرق دارد؛ تفل آن است که تنها هوا را با اندکی رطوبت از دهان بیرون دهیم، بدون آنکه آب دهان بیرون بریزد. این کار، یک رفتار نمادین و در عین حال اثرگذار است؛ همانسان که انسان هنگام برخورد با چیزی کثیف، ناخودآگاه از آن روی برمیگرداند، تفل به چپ نیز نشانهی اعراض از خواب پریشان و بیرون راندن آن از حریم وجود است.2. پناه بردن به خداوند
پیامبر در ادامه فرمودهاند: «وَلْیَسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا وَمِنْ شَرِّ الشَّیْطَانِ»؛ یعنی از شر آن خواب و از شر شیطان به خدا پناه ببرد. این همان جملهی کوتاه و پرمعنای «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ» است که در بخش بعدی به تفصیل دربارهی آن سخن خواهیم گفت. استعاذه، یعنی اعلام پناهجویی به قدرتی که هیچ دشمنی در برابر آن تاب نمیآورد.3. نگفتن خواب به دیگران
پیامبر فرمودهاند: «وَلَا یُحَدِّثْ بِهَا أَحَدًا»؛ یعنی آن خواب را برای هیچکس بازگو نکند. حکمت این دستور بسیار عمیق است؛ نخست آنکه بازگویی خواب بد، آن را در ذهن تثبیت میکند و با تکرار، ترس بیشتری میآفریند. دوم آنکه شنوندهی ناآگاه ممکن است با تعبیرهای نادرست و شوماندیشانه، اضطراب گوینده را چند برابر کند. اسلام میخواهد خواب بد همچون یک حادثهی گذرا فراموش شود، نه آنکه با گفتن و شنیدن، جان تازهای بگیرد.4. تغییر وضعیت خواب
در حدیث دیگری آمده است: «فَلْیَتَحَوَّلْ عَنْ شِقِّهِ الَّذِی کَانَ عَلَیْهِ»؛ یعنی انسان از همان پهلو و جهتی که خوابیده، به سوی دیگر برگردد یا اگر نشسته است، جابهجا شود. این تغییر فیزیکی، پیامی روشن به مغز میفرستد: «این وضعیت تمام شد؛ ما وارد حالت تازهای میشویم.» از نظر روانشناختی نیز تغییر وضعیت بدن، چرخهی توجه را میشکند و از گیر کردن ذهن در حلقهی تکرار تصویرهای ترسناک جلوگیری میکند.5. برخاستن و نماز خواندن
در روایتی، پیامبر اکرم پس از توصیه به استعاذه فرمودهاند: «فَلْیَقُمْ فَلْیُصَلِّ»؛ یعنی برخیزد و نماز بخواند. اگر خواب بد انسان را از خواب پرانده است، بهترین کار آن است که بلند شود، وضو بگیرد و دو رکعت نماز بگزارد. وضو، آب سرد بر چهره و دستها، بدن را به حالت هوشیاری بازمیگرداند و نماز، ذهن را از تصاویر پریشان به سوی کلام و ذکر خدا معطوف میکند. کسی که پس از کابوس، با خدا به گفتوگو بنشیند، بهسرعت حس امنیت را بازمییابد و ترس، جای خود را به سکینه و آرامش میدهد. در پایان این حدیث، پیامبر مژدهای پرمعنا دادهاند: «فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ»؛ یعنی اگر چنین کند، آن خواب هرگز به او زیان نمیرساند. این جمله، تضمین الهی برای کسی است که دستورهای پناهجویی را به جا آورد؛ خواب بد، با همهی هیاهوی خود، بیاثر و بیعاقبت میماند.بخش چهارم: دعاهای پس از بیدار شدن از خواب بد
اکنون به سراغ اصل دعاها میرویم. آنچه در پی میآید، مجموعهای از ذکرها و دعاهای برگرفته از قرآن و حدیث است که برای لحظات پس از بیدار شدن از خواب بد مناسباند. هر دعا با متن عربی، ترجمه و شرح کوتاهی ارائه میشود تا خواننده هم معنای آن را دریابد و هم با حضور قلب آن را بر زبان جاری کند.1. استعاذه؛ پناه بردن به خدا از شیطان راندهشده
نخستین و سادهترین ذکری که در آن لحظه باید بر زبان آورد، این جمله است:أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ
یعنی: «به خدا پناه میبرم از شیطان راندهشده.»
2. پناه به کلمات تام الهی
یکی از زیباترین دعاهایی که پیامبر اکرم (ص) برای دفع هر آسیبی، از جمله آسیب خواب بد، آموزش دادهاند، این دعاست:أَعُوذُ بِکَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
یعنی: «پناه میبرم به کلمات کامل خداوند، از شر هر آنچه آفریده است.»
سوم: پناه از خشم و عذاب و حضور شیاطین
در حدیث دیگری، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این دعای جامعتر را آموختهاند:أَعُوذُ بِکَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ وَأَنْ یَحْضُرُونِ
یعنی: «پناه میبرم به کلمات کامل خداوند، از خشم او و کیفر او و از شر بندگانش و از وسوسههای شیاطین و از اینکه در کنار من حاضر شوند.»
چهارم: سورههای فلق و ناس؛ سپرهای شبانه
قرآن کریم دو سورهی کوتاه و پرمعنا را با نام «معوذتین» به ما معرفی کرده است؛ دو سپری که پیامبر اکرم هر شب پیش از خواب میخواندند و به دیگران نیز میآموختند. پس از بیدار شدن از خواب بد، خواندن این دو سوره کاری بسیار نیکوست:قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ، وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِی الْعُقَدِ، وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ
یعنی: «بگو: پناه میبرم به پروردگار سپیدهدم، از شر آنچه آفریده است و از شر تاریکی آنگاه که فراگیرد و از شر زنان جادوگر که در گرهها میدمند و از شر حسود آنگاه که حسد ورزد.» و:
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، مَلِکِ النَّاسِ، إِلَهِ النَّاسِ، مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ، الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ
یعنی: «بگو: پناه میبرم به پروردگار مردم، پادشاه مردم، معبود مردم، از شر وسوسهگری که پنهان میشود، همان که در سینههای مردم وسوسه میکند، خواه از جن باشد خواه از انس.»
پنجم: آیت الکرسی؛ قلعهی استوار
آیت الکرسی (آیه ۲۵۵ سوره بقره) از جمله آیاتی است که پیامبر اکرم (ص) آن را بزرگترین آیهی قرآن خوانده و برای محافظت از خود و خانه توصیه کردهاند:اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ، لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ، لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ، مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ، وَلَا یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ، وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَلَا یَئُودُهُ حِفْظُهُمَا، وَهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ
یعنی: «خداوند، هیچ معبودی جز او نیست؛ زندهی پاینده و نگهدارندهی هستی است؛ نه خواب سبک او را فراگیرد و نه خواب سنگین؛ آنچه در آسمانها و زمین است از آن اوست؛ کیست که نزد او شفاعت کند جز با اذن او؟ میداند آنچه را در پیشروی آنان و پشت سرشان است و آنان به چیزی از دانش او احاطه نمییابند جز آنچه خود بخواهد؛ کرسی او آسمانها و زمین را فراگرفته و نگهداشتن آنها بر او سنگین نیست و او والامرتبه و بزرگ است.»
ششم: دو آیه ی پایانی سوره بقره
دو آیهی آخر سوره بقره (آیات ۲۸۵ و ۲۸۶) از گنجینههای قرآن است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دربارهی فضیلت آنها فرمودهاند هر که شب هنگام این دو آیه را بخواند، برای او کافی خواهد بود. این دو آیه، ایمان، توکل و امید به لطف الهی را در دل زنده میکنند:آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ، کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ. لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ، رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا، رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا، رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا، أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ
یعنی: «پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورد و مؤمنان نیز؛ همگی به خدا و فرشتگانش و کتابهایش و پیامبرانش ایمان آوردند و گفتند میان هیچیک از پیامبرانش فرق نمیگذاریم و گفتند شنیدیم و اطاعت کردیم؛ آمرزش تو را میخواهیم پروردگارا و بازگشت به سوی توست. خدا هیچ کس را جز به اندازهی تواناییاش تکلیف نمیکند؛ برای اوست آنچه به دست آورده و بر اوست آنچه بر عهده گرفته است. پروردگارا اگر فراموش کردیم یا خطا کردیم ما را مؤاخذه مکن؛ پروردگارا بار سنگینی بر دوش ما مگذار چنان که بر پیشینیان ما نهادی؛ پروردگارا آنچه را تاب آن نداریم بر ما تحمیل مکن و از ما درگذر و ما را بیامرز و بر ما رحمت آور؛ تو سرور مایی، پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.»
بند «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» برای کسی که از خواب بد هراسان است، پیامی شفابخش دارد: خداوند هیچکس را جز به اندازهی توانش تکلیف نمیکند و از ما نخواسته که هرگز نترسیم؛ بلکه خواسته که هنگام ترس، به او پناه ببریم.
هفتم: ذکر توحید و پادشاهی خدا
در روایتها آمده است که هر کس شب از خواب بیدار شود و این ذکر را بگوید، دعایش مستجاب میشود:لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ، سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَکْبَرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ
یعنی: «هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست که شریکی ندارد؛ پادشاهی از آن اوست و ستایش از آن اوست و او بر هر چیزی تواناست؛ منزه است خداوند و ستایش از آن اوست و هیچ معبودی جز او نیست و خداوند بزرگتر است و هیچ نیرو و توانی نیست جز به خداوند بلندمرتبهی بزرگ.»
هشتم: توکل بر خدا
ذکر کوتاه «حَسْبِیَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ» یعنی «خداوند مرا کافی است و او بهترین وکیل است» نیز در آن لحظهها بسیار کارگشاست. این جمله، همان سخنی است که حضرت ابراهیم (علیه السلام) هنگام افتادن در آتش و حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در سختترین لحظههای هجرت بر زبان آوردند. کسی که میگوید «حسبی الله»، تمام ترسها و نگرانیهای خود را به خداوند میسپارد و از او میخواهد که خود، نگهبان او باشد.نهم: دعای جامع برای خواب دیدهشده
در پایان، میتوان این دعای جامع را خواند:اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ مَا رَأَیْتُ، وَمِنْ شَرِّ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، وَأَسْأَلُکَ الْخَیْرَ کُلَّهُ
یعنی: «خدایا، به تو پناه میبرم از شر آنچه دیدم و از شر شیطان راندهشده و همهی خیر را از تو میخواهم.»
دهم: ذکر شکر هنگام بیداری
و فراموش نکنیم که بیدار شدن از خواب، خود نعمتی است که قرآن به آن اشاره کرده است: «وَهُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّیْلِ وَیَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ» (سوره انعام، آیه ۶۰). پیامبر اکرم (ص) هنگام بیدار شدن از خواب این ذکر را میگفتند:الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَحْیَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا وَإِلَیْهِ النُّشُورُ
یعنی: «سپاس خدایی را که پس از آنکه ما را (در خواب) میراند، دوباره زنده کرد و بازگشت به سوی اوست.»
بخش پنجم: رفتارهای مکمل پس از بیدار شدن
دعا، تنها بخشی از نسخهی کامل است. آنچه در ادامه میآید، رفتارهایی است که در کنار ذکر، اثر آرامبخشی را کامل میکند و از نگاه روانشناختی نیز کاملاً منطقی و سودمند است.وضو گرفتن
اولین اقدام عملی پس از کابوس، بلند شدن و وضو گرفتن است. آب خنک بر صورت و دستها، دستگاه عصبی را از حالت برانگیختگی خارج میکند و به مغز علامت میدهد که از حالت خواب به حالت هوشیاری منتقل شدهایم. وضو افزون بر پاکی ظاهری، پاکی معنوی نیز به همراه دارد و انسان را برای گفتوگو با خدا آماده میکند.نماز خواندن
همانگونه که در حدیث پیامبر آمده، برخاستن و خواندن دو رکعت نماز، بهترین راه برای پایان دادن به فضای ترسناک خواب است. اگر نماز در آن ساعت شب ممکن نیست یا انسان توان آن را ندارد، نشستن و خواندن قرآن و ذکر نیز اثر مشابهی دارد؛ مهم آن است که ذهن، از تصاویر خواب به کلام خدا منتقل شود.تغییر مکان و وضعیت
اگر امکان دارد، از جای خواب خود فاصله بگیرید؛ چند قدم راه بروید، پنجره را باز کنید و هوای تازه تنفس کنید. تغییر فیزیکی محیط، پیام روشنی به ذهن میفرستد که «ماجرا تمام شده است». کسی که بلافاصله در همان وضعیت و همان مکان به خواب بازگردد، بیشتر در معرض تکرار کابوس قرار میگیرد.نوشیدن آب
پس از کابوس، بدن معمولاً در حالت تنش است و ممکن است دهان خشک شده باشد. نوشیدن چند جرعه آب، بدن را آرام میکند و به بازگشت به حالت طبیعی کمک میکند.نگفتن خواب به دیگران
این توصیهی پیامبر را جدی بگیرید. خواب بد را صبح برای همسر، فرزندان یا دوستان تعریف نکنید، مگر آنکه بخواهید از یک مشاور مطلع یا فردی خیرخواه و دانا راهنمایی بگیرید. بازگویی خواب بد، به آن اعتبار میبخشد و زمینهی تعبیرهای نادرست و اضطرابآفرین را فراهم میکند.نجستن تعبیر شوم
هرگز به سراغ تعبیرکنندگان خواب نروید تا برای خواب بد شما تعبیر ناگواری پیدا کنند. آموزهی اسلامی این است که خواب بد از شیطان است و نباید به آن اهمیت داد؛ تعبیر کردنش نیز همچون آب دادن به گیاهی هرز است.صدقه دادن
در فرهنگ اسلامی، صدقه یکی از بهترین ابزارهای دفع بلا و آرامش دل است. اگر پس از خواب بد، توان مالی دارید، صبح روز بعد اندکی صدقه بدهید؛ حتی به اندازهی یک لقمه نان. این عمل، هم اطمینان قلبی میآفریند و هم خیر را به زندگی شما دعوت میکند.بخش ششم: پیشگیری؛ آدابی که خواب را آرام میکند
میگویند پیشگیری بهتر از درمان است و این سخن در مورد خواب نیز صادق است. با رعایت آداب پیش از خواب، میتوان احتمال دیدن خواب بد را بهشکل چشمگیری کاهش داد.وضو و طهارت
پیامبر اکرم (صلی اله علیه و آله) توصیه کردهاند که انسان با وضو بخوابد. خواب با طهارت، هم ثواب دارد و هم آرامش؛ بدن پاک، ذهن پاکتر میخوابد.ذکرهای پیش از خواب
خواندن آیت الکرسی، سورههای فلق و ناس، سوره توحید و آیهی «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» پیش از خواب، از توصیههای مؤکد است. پیامبر هر شب پیش از خواب، کف دستهای خود را جمع میکرد و معوذتین و سوره توحید را میخواند و بر سر و صورت و بدن خود میکشید تا صبح از هر آسیب در امان باشد. این آیین زیبا را میتوان هر شب به جا آورد.دعای پیش از خواب: خواندن این دعا پیش از خوابیدن بسیار نیکوست:
بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ أَمُوتُ وَأَحْیَا
یعنی: «خدایا به نام تو میمیرم (به خواب میروم) و زنده میشوم.»
و هنگام بیداری، ذکر «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَحْیَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا وَإِلَیْهِ النُّشُورُ» را بر زبان آورید.
پرهیز از غذای سنگین
شام سبک بخورید و دستکم دو تا سه ساعت پیش از خواب، غذا خوردن را تمام کنید. معدهی سنگین، خواب سنگین و پریشان میآورد.پرهیز از محتوای ترسناک
در ساعات پایانی شب، از تماشای فیلمهای ترسناک، خواندن اخبار ناراحتکننده و بحثهای تند و خشمگینانه پرهیز کنید. ذهن در حال استراحت، آخرین چیزی را که دیده، بازپخش میکند؛ پس آخرین تصویر ذهن خود را زیبا و آرام انتخاب کنید.آرامسازی پیش از خواب
ده تا پانزده دقیقه پیش از خواب، در سکوت بنشینید، نفسهای عمیق بکشید و ذکر «سُبْحَانَ اللَّهِ» یا «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» را بهآرامی تکرار کنید. این کار، ضربان قلب را پایین میآورد و مغز را برای ورود به خواب عمیق آماده میکند.ثبات ساعت خواب
بدن به نظم عادت میکند. هر شب در ساعت معینی بخوابید و صبح در ساعت معینی بیدار شوید؛ بینظمی خواب، از عوامل شناختهشدهی بروز کابوس است.جمع بندی
خواب بد، تجربهای که هر انسانی با آن آشناست، در نگاه اسلامی نه فال شوم است و نه نشانهی رویداد ناگوار؛ بلکه ابزاری است در دست شیطان برای اندوهگین ساختن مؤمن و برهم زدن آرامش او. از این رو، بهترین پاسخ به آن، پاسخ متقابل آرامش است؛ آرامشی که از دو جا سرچشمه میگیرد: از پناه بردن به خداوند و از رفتارهای سالمی که ذهن را از چنگ تصویرهای ترسناک میرهاند. آنچه در پایان باید به خاطر سپرد، این پیام ساده اما ژرف است: خواب بد، سندِ هیچ اتفاقی نیست؛ فقط صدایی است که میخواهد آرامش ما را بدزدد. هرگاه این صدا بلند شد، بهجای گوش سپردن به آن، به پناهگاه برویم؛ پناهگاهی که درِ آن همیشه باز است و نامش ذکر خداست. کسی که شبِ پریشان را با «أعوذ بالله» به صبح برساند، روزش را با اطمینان آغاز کرده است؛ و این، خود بزرگترین پیروزی بر شیطانی است که خوابها را میآفریند تا ما را از یاد خدا غافل کند؛ غافل از آنکه هر ترسی، در برابر نام او فرو میریزد.منبع: سایت راسخون
